Vrij onderzoek: ik weet dat ik niet weet
Ooit al gehoord van Henri Poincaré? Deze Franse wiskundige gaf ooit een beschrijving van vrij onderzoek, een principe dat voor vrijzinnigen nog steeds een belangrijk uitgangspunt vormt:
"Het denken mag zich nooit onderwerpen, noch aan een dogma, noch aan een partij, noch aan een hartstocht, noch aan een belang, noch aan een vooroordeel, noch aan om het even wat, maar uitsluitend aan de feiten zelf, want zich onderwerpen betekent het einde van alle denken."
Deze vorm van denken, zoals Henri Poincaré beschrijft, leverde jou en mij reeds heel wat betrouwbare kennis op en zorgde ervoor dat onze samenleving reeds heel wat stappen vooruit in de tijd kon zetten. Geen enkel antwoord is definitief en je kan gelijk wat in vraag stellen. Vrij onderzoek maakt komaf met "heilige huisjes" en alle mogelijke vooroordelen. Kortom, DE waarheid bestaat niet. Een objectieve benadering van problemen wel.
Vrij onderzoek kent geen dogma’s
Een dogma is een geopenbaarde waarheid, die deel uitmaakt van een geloofsleer. De vastomlijnde inhoud mag je niet in vraag stellen, omdat zij een boodschap is van een opperwezen of een god. Dogma’s zijn onverenigbaar met het principe van vrij onderzoek. En daarom zijn ze onaanvaardbaar voor vrijzinnigen.
Gezagsargumenten horen niet thuis in vrij onderzoek
Vrijzinnigen verwerpen gezagsargumenten bij de opbouw van hun visie op mens en wereld. Dit betekent dat zij uitspraken niet zomaar aanvaarden, ook al komen ze van een autoriteit. Gezagsargumenten worden in vraag gesteld en elke bron van waarheid wordt kritisch benaderd.
Kritiek als werkwoord
Iemand die aan vrij onderzoek doet, probeert met zijn kritisch verstand de werkelijkheid te begrijpen en te bestuderen. Dit komt eigenlijk neer op het hebben van een wetenschappelijke levenshouding: niet zomaar alles aanvaarden, maar vooral zelf denken.
Kritiek veronderstelt vaardigheden én houdingen die je kan aanleren. Het is dus niet louter een methode of een vaardigheid om kritiek te kunnen uitoefenen. Het is ook een houding om in de wereld te staan.
We spreken over “kritiek in vrijmoedigheid”. Vrijmoedigheid veronderstelt dat we elkaars mening en reactie aanvaarden. Zonder die aanvaarding kan men niet spreken van dialoog. Er is dan eerder sprake van onderhandeling met een machtsverhouding.
De authentieke dialoog is vrij van macht. Zij is echter niet altijd realistisch. De vrij onderzoekende mens beperkt zijn onderzoek niet tot rationaliteit alleen. Hij erkent ook de emoties van het hart. “La raison a ses raisons que la raison ne connaît pas!”
Vrij onderzoek en theologie
Vrij onderzoek biedt een alternatief voor het geloofsbeginsel van de theologie. Binnen het vrij onderzoek verlangt de wetenschapper, net als de theoloog, te peilen naar de mysterieuze samenhang van de wereld. Hij zoekt echter geen antwoorden in het transcendente. Enkel het rationele, waarneembare en aantoonbare geeft de onderzoeker voldoening.
Vrij onderzoek in België
In België heeft het begrip, in het licht van de liberaal-katholieke tegenstellingen, een specifieke invulling gekregen. Het principe van vrij onderzoek werd ingeschreven in de statuten van de Vrije Universiteit Brussel, gebaseerd op bovenstaand citaat van dhr. Poincaré. Bij de oprichting van de VUB, toen nog als Université Libre de Bruxelles in 1835, wilden de liberale, vrijzinnige en anti-klerikale wetenschappers zich afzetten tegen het dogmatisch of religieus geïnspireerd beoefenen van de wetenschappen. Dit laatste kwam voornamelijk voor in filosofie, geschiedenis en recht.
Men heeft vrij onderzoek zelfs zo strikt geïnterpreteerd dat alle religieus geïnspireerde denkrichtingen werden geweerd bij de opleiding van de studenten. Zo werd het eigenlijk een “anti-klerikaal dogma”. Studenten waren niet meer “vrij” een katholieke visie te bestuderen. Sinds eind de 20ste eeuw, met de ontzuiling, wordt het steeds minder strikt vrijzinnig ingevuld.
Later werd het begrip ook toegepast als “onafhankelijk” onderzoek. Een onderzoek dat vrij is van geldschieters of commerciële sponsors.
Aan de VUB is er een Studiekring Vrij Onderzoek actief. Zij waakt erover dat de principes van vrij onderzoek worden toegepast.
Betekenis van vrij onderzoek voor de vrijzinnige humanist
Vrij onderzoek wijst op een houding en een persoonlijke ingesteldheid die strookt met deze van vrijzinnigen, namelijk deze van “de opbouwende twijfel”. Vrijzinnigen zijn bereid hun overtuigingen, mening en visie op de mens en wereld te toetsen aan de realiteit. Open discussie wordt niet uit de weg gegaan. Persoonlijke overtuigingen en opvattingen kunnen worden herzien. Zekerheden kunnen opnieuw in vraag worden gesteld.
Vrij onderzoek kan ook vrij zelfonderzoek betekenen. Hierbij blijft men zichzelf in vraag stellen. Men is waakzaam voor valse verleidingen. Men oefent zich in “levenskunst”. Daarnaast houdt vrij onderzoek ook een respect voor het andere in. Men staat open voor alternatieve manieren van zoeken naar waarheid, kennis en morele waarden. Deze beide staan eveneens in nauw verband met de vrijzinnige attitude.
